
Moris iha tempu agora la’os fasil, ita sempre hasoru dezafius no risku barak, maibe ho dezafius no risku hirak ne’e mak fo motivasaun mai ita atu estuda, atu aprende, iha situasaun saida deit, ikus mai mak sei hakerek iha ninia istoria rasik. Tenik Tino.
Liafuan murak ne’e husi estudante finalista ESG NKS Lospalos ho naran kompletu Florentino dos Santos Valente, nu’udar estudante mane bonitu ida ne’ebé matenek/intelijente iha ninia eskola, tuir atividade extrakurikular oi-oin mak hanesan: “Sai hanesan Xefe Konselu Estudantil (OSIS), tuir corro iha eskola no igreja, tuir formasaun Ciência Mundial, no mos tuir Atividade Parlamento dos Jovens 4a Edição iha Parlamento Nacional tinan 2025”.
Florentino dos Santos Valente, nu’udar mane bonito no potensial ida husi Ponta Leste, Suco Bauro, Postu Administrativo Lospalos. Oan da-walu ou daikus, husi parseiru Carlos dos Santos (Matebian) no Eugenia Maria Fernandes ne’e moris iha Lospalos, iha loron 1 fevereiro 2006.
Mane bonito ne’ebe ho naran naran estimado ka naran bolu “Tino”, husi nia familia no kolega sira, agora dadauk sai estudante finalista husi eskola ESG Nino Konis Santana de Lospalos.

Nia moris husi familia ida ne’ebé nakonu ho domin, maski nia oan daikus ou da-valu husi maun alin nain valu, bin na’in ha’at (4) no maun na’in tolu (3) ne’ebe sempre fo suporta no fo hanoin kona ba prinsipiu moris nian, oinsa respeita ema seluk, oinsa ajuda inan, aman, maun no bin sira iha uma, oinsa uja didi’ak tempu, no sempre agradese ba buat hotu ne’ebé iha maski eskola ho distânsia ne’ebe dook nia nunka rende atu estuda no aprende to’o remata, tamba nia iha mehi ida katak loron ida sei hetan susesu iha futuru.
Oan mane ikun husi maun-alin na’in hitu (7) ne’e, moris husi familia ida ne’ebe simples no tau importansia maka’as ba edukasaun, wainhira Nia sei kiik nu’udar labarik ida ne’e ativu teb-tebes iha atividade sira hanesan; iha eskola, komunidade no iha igreja, tan ne’e nia esforsu-an hodi aprende no kuriosu tebes, nunka rende maski hetan difikuldades oi-oin tamba oan kiak, maibe sempre esforsu-an hodi hakarak hatene buat hotu-hotu, no hetan suporta husi nia maun no bin sira.
Mane bonito ne’ebe nia mehi hakarak sai lider iha futuru ne’e, hahu nia estudu Ensino Básico 1o no 2o Ciclo iha EBF Iralafai Lospalos, no termina iha tinan 2019. Tempo la’o nafatin nia kontinua ninia estudo iha Pré-Secundário ou Ensino Básico 3o Ciclo, iha EBC Colégio Paulo VI Dili, durante tinan tolu no termina iha tinan 2022, no hetan klassifikadu top ten. Wainhira nia hala’o ninia estudu iha Ensino Básico 3o ciclo ida ne’e mak nia tuir kursu Ingles no sira seluk tan iha Dili.

Tempu kontinua la’o nafatin, Nia muda husi Dili mai fali nia rai moris fatin Lospalos, hodi hakat ba Ensino Secundário Geral Nino Konis Santana Lospalos iha tinan 2023, hodi hili Programa CT (Ciência Tecnologia) no oras ne’e dadaun nia sai finalista no tuir ona Exame Nacional iha tinan 2025, no ikus mai nia passa ona husi Exame Nacional ida ne’e. Ho rezultado positivo ne’be nia hetan durante ne’e, sempre hetan klassifikadu top ten iha ninia turma laran, sai nu’udar pioneiro exemplar ba nia kolega sira seluk hodi tuir ninia ain fatin.
Wainhira Nia sei hala’o ninia kna’ar nu’udar estudante iha eskola refere mak nia kolega sira hili nia nu’udar Xefe Konselu Estudantil (OSIS) ESG NKS Lospalos, iha dia 7 de setembro de 2024, ba periodu tinan ida husi 2024 to’o 2025. Maski nia enfrenta dezafius oi-oin maibe nia nunka rende hodi hakat ba oin.
Nudar Inan, aman, maun no bin sira ne’ebé sempre estima nia tamba oan ikun, sempre fó motivasaun no korajen ba Nia atu bele estuda no estuda nafatin to’o hetan susesu iha futuru ne’ebe diak, maski hetan difikuldade no dezafiu oi-oin iha moris ida ne’e. Husi rezultadu estudu ne’e mak nia hatudu iha eskola katak, hahú husi ensino básico mai to’o secundário sempre sai top ten iha eskola, iha nia viajen estudu nian. Inan, aman, maun no bin sira sempre fo motivasaun atu ba eskola tenke esforsu-an estuda maka’as, dixiplina, rona no respeita mestre mestra sira.
Nia inan faluk sempre fo motivasaun katak, lalika laran taridu hodi aprende nafatin, maski o nia apa laiha ona iha ita nia sorin maibe o nia maun no nia bin sira sempre iha o nia sorin hodi ajuda o, tan ne’e hakaas-an atu aprende no tuir atividades sira, nune’e mak loron ida o sei sai ema ne’ebe diak no lider ida iha futuru. Nune’e mos nia mãe sempre fo hanoin ba nia katak, ama hadomi o no sei akompanha nafatin o nia dalan ho orasaun,entrega-an tomak ba Maromak nia planu, lalika tauk hasoru dezafius hirak ne’e, tamba liu husi dezafiu hirak ne’e Maromak sempre akompanha nafatin ita to’o hetan susesu iha loron ida.

Mane bonito no ativo ne’e ho vontade bo’ot hakarak haklean nia kuñsimentu, nune’e nia kontinua nia estudu iha iha Eskola Secundária Geral (ESG) Nino Konis Santana Lospalos iha tinan 2023 to’o agora. Durante Eskola, Tino ho fitun Aquarius ne’e sempre hetan klasifikasaun top ten no hetan premiu balun husi eskola, no husi fatin formasaun sira seluk.
Loron sempre muda ba kalan nu’udar prosesu aprendijazen ida ne’ebé Tino hasoru, dala ruma hetan valor diak, maibe dala ruma mos hetan valor la tuir nia hakarak, maibe nia nunka rende, maski hasoru dezafius oi-oin, sempre hetan motivasaun husi nia familia liu-liu nia Mãe, bin no maun sira, hodi firme nafatin hodi estuda.
Nia nudar mane ikun husi maun na’in tolu (3) no bin nain ha’at (4), Nia sempre hetan suporta no motivasaun husi ninia ama, maun no bin sira, ne’ebe fó apoiu materiál no spiritual balun ba nia atu bele kompleta nia nesesidade baziku no eskola nian. Nune’e iha eskola nia sempre hetan fiar husi eskola atu representa eskola ba tuir eventu sira iha liur hodi hamorin eskola nia naran, durante hala’o ninia estudu iha 12o ano.
Normalmente oan ikun ne’e ho manhozo, maibe ida ne’e la akontese ba nia, ho suporta familia nian, liu-liu nia Mãe ne’ebe sempre fo motivasaun ba nia, halo Tino konsege tuir atividade sira hanesan, kooru eskola nian, igreja no organizasaun naun formal balun, representa eskola ba tuir atividade sira hanesan “siensia mundial no parlamento dos jovens” nebe governu no NGO balun mak realiza.
Mane bonito ne’ebe gosta halimar game ne’e, lakohi lakon ho kolega sira iha estudo, tan ne’e materia hotu-hotu importante ba nia atu estuda, tamba iha interligadu no sai útil iha future be mai, tan ne’e nia la husik ida no kaer metin ida. Maibe ba nia materia hirak ne’e hotu-hotu importante, tan ne’e nia fahe tempu hodi estuda materia hirak ne’e, maske difisil maibe sempre koko no tenta nafatin atu estuda, nune’e nia rezultadu ikus sai top ten nafatin iha ninia turma. Iha sala laran nia sempre ativa hodi halo exercicio iha oin wainhira professor sira fo tempu, ativa hodi husu pergunta sira ne’ebe iha ligasaun ho material ne’ebe nia tuir no aprende ba.
“Liu husi atividade hirak ne’e ha’u aprende buat barak, nu’udar oportunidade ida ne’ebe mak iha ita uza atu aprende atu sai lider, aprende oinsa atu koalia iha oin, no debates entre kolegas sira iha sala laran, no enkontu ka treinamentu ruma, fo motivasaun no forsa mai hau atu hadia-an diak liu tan, maski hetan dezafius oi-oin maibe hau nunka rende hodi aprende no tuba rai metin, nune’e kolega sira fo fiar mai hau atu sai xefe konselu estudantil durante tinan ida iha ESG NKS Lospalos. Husi lideransa kiik iha eskola ne’e mak lori hau to’o sai Presidente Parlamento Jovens 2025 liu ba. Husi motivasaun no dezafius hirak ne’e, halo hau sai maduru liu tan no fiar-an liu tan hodi hamrik iha oin, hodi lidera kolega sira, nune’e mak loron ida bele hetan susesu”. Tenik Tino.

Ho kna’ar no experiensia nu’udar exefe estudantil ne’ebé iha, mak eskola sempre hili Nia hodi tuir aktividade sira iha liu hanesan “Ciência Mundial” no mos “Parlamento dos Jovens 4a Edição” hamutuk ho nia kolega nain rua sira seluk, Eusemia Maria Fernandes Xavier (ESG LAT), Delila Morais (ESG CAFE), em nome Municipio Lautém, atu ba tuir iha Nacional iha dia 13-15 de agosto 2025, ne’ebe debate kona ba “Avansus no Dezafius Língua Portuguesa iha Timor Leste”.
Wainhira Nia ba tuir atividade Parlamento dos Jovens ida ne’e iha Parlamento Nacional mak Nia hetan mos fiar husi nia kolega sira iha dia 14 de agosto de 2025, sai hanesan “Presidente Parlamento dos Jovens iha edisaun da ha’at nian”, hamutuk ho nia kolega feto nain rua husi Manatuto no Ainaro mak sai nu’udar nia Vice no Sekretaria.
Liu husi Tino nia esperiensia hirak ne’e bele sai referênsia ba leitores sira liu-liu ba estudante sira ne’ebe buka matenek iha knua sabedoria ESG NKS Lospalos, atu bele tuir nia ain fatin, nu’udar estudante diak, potensial, inteligente, exemplar, ba kolega sira seluk, sai oan osan mean ba professores sira iha ninia eskola, inan-aman, maun no bin sira iha uma no iha públiku.
Liu husi meius ida ne’e nia hato’o mos ninia mensajem ba nia alin sira 10o ano no 11o ano atu esforsu-an hodi estuda maka’as, maski ita hetan dezafius oi-oin, maibe labele rende iha era globalizasaun ida ne’e, tamba estudantes sira nia dever mak estuda antes, la’os estuda depois de ezame. Hakarak sai susesu iha futuru tenki aprende husi dezafius sira, tamba liu husi buat hirak ne’e mak, sai ita nia mestre no motivador ba vida estudante nian.
By Prof.EdoSantos’26