
“Nascer na humildade não dita o limite dos nossos passos; o conhecimento, a fé e a dedicação ao próximo são as asas que nos levam a construir a história.”
Há percursos de vida que se confundem com a própria história, resiliência e identidade de uma comunidade. O percurso de Emiliano dos Santos — escritor, professor do 12º ano de Ciências e Tecnologias (CT), músico, líder comunitário e gestor de comunicação — é o reflexo vivo de um homem que transformou as dificuldades de uma infância humilde num legado de conhecimento, serviço público, fé e arte na Escola Secundária Geral (ESG) Nino Konis Santana e no Município de Lautém.
As Raízes em Iliomar e a Conquista do Saber
Emiliano nasceu no dia 3 de junho de 1969, no seio de uma família humilde, filho do casal Inácio de Carvalho e Rufina Moisés. Cresceu partilhando os desafios e os afetos da vida familiar com os seus 7 irmãos. Num tempo em que o acesso à educação exigia sacrifícios imensos, ele fez da persistência a sua maior aliada: concluiu o Ensino Básico de 6 anos em Iliomar, em 1985; seguiu para o Ensino Pré-Secundário, terminado em 1989; e concluiu o Ensino Secundário em 1992.
A sua sede de saber não parou por aí. Demonstrando uma capacidade intelectual invulgar, Emiliano licenciou-se e especializou-se em duas áreas fundamentais e distintas do conhecimento. Concluiu o Bacharelato em Física em 2005 e, mais tarde, o Bacharelato em Língua Portuguesa em 2010. Firme no seu propósito de evolução académica, alcançou a Licenciatura em Física no ano de 2014.
A Voz em 1999 e a Excelência na Docência e Formação
A sua carreira como educador começou logo após o término do Ensino Secundário, lecionando durante 10 anos (de 1992 a 2002) na EBC João Paulo II de Iliomar, onde moldou as primeiras gerações de estudantes do pós-independência. No ano histórico de 1999, num dos momentos mais cruciais para a autodeterminação de Timor-Leste, Emiliano colocou o seu talento linguístico ao serviço da pátria, servindo como Intérprete da UNAMET durante o Referendo, ajudando a dar voz ao desejo de liberdade do seu povo perante a comunidade internacional.
O seu percurso na docência secundária consolidou-se na ESG Nino Konis Santana de Lospalos, onde ensinou inicialmente entre 2006 e 2013, e na ESG Lere Anan Timur (LAT), entre os anos de 2013 e 2021.
A sua competência pedagógica e o domínio das metodologias de ensino levaram-no a um nível superior de responsabilidade: entre os anos de 2019 e 2021, atuou como Formador e Docente para os professores do Ensino Básico. Nesta função crucial, partilhou o seu saber, capacitando outros educadores e contribuindo diretamente para a melhoria da qualidade do sistema educativo na região.
Fé, Devoção e a Música que Eleva a Alma
A vida de Emiliano não se escreve apenas nas salas de aula ou nos gabinetes do Estado — onde, entre 2021 e 2024, exerceu com brio as funções de Chefe do Departamento de EIPA (Expediente, Informática, Protocolo e Arquivo) na Administração Municipal de Lautém. A sua jornada é também profundamente marcada pela fé viva e pelo serviço espiritual.
Desde o seu regresso de Díli para Lospalos, no ano de 2006, Emiliano tornou-se um pilar fundamental na Paróquia de São Paulo de Lospalos. Há duas décadas, assume com devoção o papel de Formador da Vida Cristã, guiando e alimentando a fé da comunidade local. Na mesma paróquia, a sua sensibilidade artística transforma-se em oração: como pianista litúrgico, as suas mãos dão harmonia às celebrações, acompanhando o corro e tocando os corações dos fiéis. Este talento musical estende-se também à ESG NKS, onde acompanha os estudantes em cerimónias escolares e eventos de municipal e nacional.
O Regresso à ESG NKS e a Missão Educador
Movido pela sua paixão eterna pelas salas de aula, Emiliano reativou as suas funções na ESG Nino Konis Santana. Hoje, os alunos do 12º ano CT têm o privilégio de aprender com um mestre que equilibra a lógica da Física com a beleza da Língua Portuguesa. Nos bastidores, apoia o escritório na produção técnica dos cartões de identidade dos alunos e lidera com dinamismo o website e a comunicação multimédia da escola. É o cronista oficial da instituição, alimentando com notícias, blogues e poesias o Jornal Parede Digital (JPD) — uma paixão pela escrita que já trazia da sua colaboração com o website indonésio Bengkel Narasi, onde publicou mais de 100 textos.
Um Sonho Passado e a Filosofia de Vida
A essência de Emiliano dos Santos reside na sua inabalável vocação. Desde os seus tempos de estudante no ensino básico, ele acalentava o sonho profundo de se tornar um bom professor para todos — um farol para aqueles que procuram a ciência e um porto seguro para os que solicitam a sua ajuda. Hoje, ele mantém-se sempre firme para ensinar e guiar os seus estudantes, movido pelo desejo genuíno de ver os seus alunos alcançarem um futuro muito melhor do que o presente.
Para dar conta de uma missão tão vasta e nobre, ele orienta-se diariamente pelo seu lema de vida: “Relaxado, Sério e Sucesso”. Com a mente tranquila (relaxado), mas com um compromisso e rigor absolutos diante do dever (sério), ele alcança as suas metas (sucesso). Certo de que “o saber não ocupa o lugar mas os que sabem já tinha ocupado o lugar“, Emiliano continua a acumular saberes e a estender a mão a quem precisa, provando que o conhecimento é a bagagem (bukae) mais valiosa que se pode carregar e, acima de tudo, partilhar com o mundo.
Versaun Tetum
Sinfonia Reziliénsia nian: Moris no Legadu husi Edukadór no Eskritor
“Moris iha familia kbiit la’ek la’ós sai bareira ba nia hakat; koñesimentu, fiar, no dedikasaun ba maluk sira mak liras ida ne’ebé lori ita atu harii istória.”
Iha moris balu ne’ebé kahur loos ho istória, reziliénsia, no identidade komunidade nian. Emiliano dos Santos nia viajen moris — nudar eskritór, profesór ba 12º Siénsia no Teknolojia (CT), múziku, líder komunidade, no jestór komunikasaun — mak mahon moris husi mane ida ne’ebé transforma susar husi kiak labarik nian sai fali legadu koñesimentu, servisu públiku, fiar, no arte iha Eskola Sekundária Jerál (ESG) Nino Konis Santana no iha Munisípiu Lautém.
Abut iha Iliomar no Konkista Lisaun nian
Emiliano moris iha loron 3 fulan Juñu tinan 1969, iha família kbi’it laek ida nia leet, nudar oan husi kazal Inácio de Carvalho no Rufina Moisés. Nia boot hamutuk hodi fahe susar no domin moris nian ho nia maun-alin na’in 7. Iha tempu ne’ebé atu hetan edukasaun presiza sakrifísiu boot, nia foti persisténsia nudar ninia belun di’ak liu: remata Ensino Básico tinan 6 iha Iliomar iha tinan 1985; kontinua ba Ensino Pré-Secundário ne’ebé remata iha 1989; no konklui Ensino Secundário iha tinan 1992.
Nia hamaha ba matenek la para iha ne’eba. Hodi hatudu kbiit intelektuál ne’ebé boot, Emiliano foti bacharelato no espesializa an iha área rua ne’ebé importante no ketak. Nia konklui Bacharelato iha Fízika iha tinan 2005, no liutiha ida ne’e, foti fali Bacharelato iha Lian Portugés iha tinan 2010. Firme iha nia pálpitu atu dezenvolve an iha akadémiku, nia konsege hetan fali Lisensiatura iha Fízika iha tinan 2014.
Lian iha 1999 no Kmanek iha Dosénsia no Formasaun
Nia karreira nudar edukadór hahú kedas bainhira remata tiha eskola sekundária, hodi hanorin durante tinan 10 (1992–2002 ) iha EBC João Paulo II-Iliomar, fatin ne’ebé nia molda jerasaun primeiru sira iha tempu post-independénsia. Iha tinan istóriku 1999, iha momentu ne’ebé krusiál tebes ba autodeterminasaun Timor-Leste nian, Emiliano entrega ninia kbiit lian nian ba pátria, hodi servisu nudar Intérprete UNAMET nian durante Referendu, hodi ajuda fó lian ba povu nia hakarak ba ukun an iha komunidade internasionál nia oin.
Nia viajen iha hanorin sekundária nakmatek liután iha ESG Nino Konis Santana Lospalos, fatin ne’ebé nia hanorin uluk iha tinan 2006 to’o 2013, no muda ba iha ESG Lere Anan Timur (LAT), entre tinan 2013 no 2021.
Nia kompeténsia pedagójika no domíniu ba métodu hanorin nian lori nia ba kbiit ne’ebé aas liután: entre tinan 2019 no 2021, nia serbi nudar Formadór no Dosente ba profesór sira iha Ensino Básico. Iha funsaun krusiál ne’e, nia fahe ninia matenek, hodi kapasita edukadór seluk no kontribui direta ba kualidade sistema edukasaun nian iha rai ida ne’e.
Fiar, Devosaun, no Múzika ne’ebé Hiit sa’e Klamar
Emiliano nia moris la’ós hakerek de’it iha sala laran ka iha gabinete Estadu nian — fatin ne’ebé, entre 2021 no 2024, nia hala’o ho brio nudar Xefe Departamentu EIPA (Expediente, Informática, Protocolo e Arquivo) iha Administrasaun Munisipál Lautém. Ninia viajen mós hetan marka kle’an husi fiar ne’ebé moris no servisu espirituál.
Hahú husi ninia fila husi Dili ba Lospalos, iha tinan 2006, Emiliano sai pilar importante ida iha Paróquia de São Paulo de Lospalos. Durante dékada rua, nia simu ho devosaun kargu nudar Formadór Vida Kristaun nian, hodi gia no sustenta klamar ba komunidade lokál. Iha parókia hanesan, ninia sensibilidade artístika nakfilak ba orasaun: nudar pianista litúrjiku, ninia liman fó armonia ba selebrasaun sira, hodi akompaña koru no kona fiél sira-nia fuan. Talentu múzika ne’e mós habelar to’o ESG NKS, fatin ne’ebé nia akompaña estudante sira iha serimónia eskola nian no eventu sira iha nivel munisipal no nasionál.
Fila fali ba ESG NKS no Misaun Edukador
Hodi rona ba ninia domin ne’ebé nunka mate ba sala de aula, Emiliano reativa fali ninia funsaun iha ESG Nino Konis Santana Lospalos. Ohin loron, estudante sira husi 12º ano CT iha priviléjiu boot atu aprende husi mestre ida ne’ebé, hatene tesi balansu entre lójika Fízika nian ho furak husi Lian Portugés. Iha kotuk, nia ajuda eskritóriu iha produsaun téknika ba kartaun estudante sira nian no lidera ho dinámiku website no komunikasaun multimédia eskola nian. Nia mak kronista ofisiál ba instituisaun ne’e, hodi kontribui iha notísia, blog, no poezia ba Jornal Parede Digital (JPD) — domin ida ba hakerek dijitál ne’ebé nia lori ona husi ninia kolaborasaun uluk ho website Indonézia nian naran Bengkel Narasi, fatin ne’ebé nia publika testu liu 100 ida.
Mehi Pasadu no Filozofia Moris
Emiliano dos Santos nia fuan loos hela iha ninia vokasaun ne’ebé la naktoba. Hahú husi tempu ne’ebé nia sei nudar estudante iha ensinu báziku, nia rai ona mehi kle’an atu sai profesór di’ak ida ba ema hotu — nudar naroman ba sira ne’ebé buka siénsia no nudar portu seguru ba sira ne’ebé husu ninia ajuda. Ohin loron, nia nafatin firme atu hanorin no gia ninia estudante sira, tanba de’it hakarak ne’ebé moos atu haree ninia estudante sira hetan futuru ida ne’ebé di’ak liu fali agora.
Atu bele simu misaun ne’ebé luan no nobre ne’e, nia gia ninia an loron-loron ho ninia lema moris nian: “Relaxado, Sério e Sucesso”. Ho neon ne’ebé hakmatek (relaxado), maibé ho fuan no rigor absolutu ba devér (sério), nia konsege hakat ba ninia meta sira (sucesso). Hodi fiar laran-metin katak “saber não ocupa o lugar mas os que sabem já tinha ocupado o lugar” (matenek la okupa fatin ida maibe ida nebe hatene okupa ona fatin), Emiliano kontinua halibur esperiénsia no koñesimentu hodi lolo liman ba sé de’it mak presiza, hodi hatudu katak koñesimentu mak bukae ne’ebé folin boot liu ne’ebé ema bele lori, no liuliu, fahe ba mundu.
Pelo, Escritor JPD (EdoSantos’26)
Leave a Reply