
JPD-ESG NKS Lospalos (Sexta-feira, 7 de agosto de 2026) – O Secretário de Estado do Ensino Secundário Geral e Técnico-Vocacional, Sr. Domingos Lemos Pires, realizou a sua primeira visita à ESG NKS Lospalos para acompanhar de perto a situação e a condição real no terreno, bem como para ouvir diretamente as preocupações dos professores e estudantes.
Durante a receção, o Secretário de Estado manifestou a sua satisfação e agradeceu o acolhimento preparado pelos estudantes e professores, que o receberam com danças tradicionais (tebedai). Na ocasião, deixou uma breve mensagem recordando que, quando exercia o cargo de Diretor da ESG NKS Ermera, visitou esta mesma escola para realizar um estudo comparativo. Contudo, regressa agora como Secretário de Estado responsável pelo Ensino Secundário Geral e Técnico-Vocacional. Encorajou os estudantes a estudarem com empenho e a demonstrarem respeito pelos professores e pais.
Por outro lado, o Diretor da Escola deu as boas-vindas ao Secretário de Estado e à sua comitiva, agradecendo a presença de todos para ouvir e constatar no local as preocupações dos docentes e alunos.
Preocupações Apresentadas pelos Professores:
- Paulino dos Santos: Abordou a questão dos professores da Bolsa de Candidatura (BK), referindo que a afetação feita pelo Governo tem separado casais (maridos e mulheres) devido à colocação em locais distantes para lecionar nas escolas.
- Grilo Fernandes: Falou sobre a avaliação de desempenho dos professores, notando que, apesar de obterem a classificação de “Muito Bom”, o salário permanece sem alterações. Apontou também a falta de residências para os professores e as disparidades entre as escolas privadas e públicas.
- Francisco: Questionou o processo de exames da Função Pública, especialmente para as disciplinas da área das ciências exatas (matemática, física, química), solicitando o aumento do tempo de realização das provas.
- Jorge Valença (TECVOC 2): Abordou os conteúdos curriculares de Tétum e Indonésio. Sugeriu que alguns professores de áreas específicas transferidos para o Ensino Básico (EB) ou Pré-Escolar pudessem regressar ao Ensino Secundário Técnico-Vocacional (ESTV). Manifestou também preocupação pela ausência de manuais específicos em Tétum (o que torna o ensino não uniformizado) — levando à reprovação de muitos alunos — e salientou que o programa de Indonésio não é adequado por ser voltado para o ensino não-formal.
Respostas do Secretário de Estado:
- Mudança de Contexto: Salientou que a situação atual é diferente do passado, não devendo aplicar-se o provérbio “tiada rotan akar pun jadi” (na falta de rotão, a raiz também serve).
- Vencimentos e Desempenho: Relativamente à classificação de “Muito Bom” sem o respetivo aumento salarial, comprometeu-se a averiguar junto dos Recursos Humanos Nacionais a razão dessa situação para encontrar uma solução.
- Orçamento e Dívidas: Explicou que o défice anterior de 4 milhões de USD se deveu ao pagamento de dívidas do Governo anterior relacionadas com salários de docentes no exercício de cargos de chefia, como diretores escolares.
- Resultados dos Exames Nacionais: Esclareceu que a reprovação dos alunos não se deve à inclusão da língua Tétum nos exames nacionais, mas sim às classificações baixas noutras disciplinas (como notas 4 e 5), que baixam a média final.
- Professores BK (Bolsa de Candidatura): Explicou que, internamente, os professores da Bolsa de Candidatura podem realizar permutas. Quanto aos colocados no pré-escolar, esclareceu que essa mudança ocorreu por opção própria ao realizarem testes para essa área específica de modo a ingressar na Função Pública.
- Qualidade do Ensino: Destacou que as Escolas CAFE e as ESG Públicas têm o mesmo valor, pois todas integram o sistema educativo timorense, sendo que a cooperação portuguesa apenas apoia o país. Referiu ainda que, no ano passado, os resultados demonstraram que as escolas dos municípios/interior obtiveram classificações superiores às da capital, Díli.
Agenda de Visitas no Município de Lautém:
A visita do Secretário de Estado ao Município de Lautém abrangeu várias instituições de ensino, incluindo a ESTV Nº 1, ESTV Nº 2 Lospalos, ESG LAT Lospalos e ESG NKS Lospalos.
Durante a digressão, destacou os seguintes pontos:
- Avaliação no local da situação e condições de trabalho dos professores da Bolsa de Candidatura (BK).
- Esclareceu que os investimentos estão a ser efetuados de acordo com a capacidade disponível, como a distribuição de projetores para apoiar as aulas.
- Garantia de que todas as preocupações apresentadas foram registadas para análise e resolução em Díli.
- Apelo aos professores para evitarem a sobrecarga psicológica sobre si mesmos e a proibição absoluta de castigos físicos (bater ou beliscar alunos), práticas contrárias aos regulamentos educativos atuais.
- Afirmou: “A presença do Ministério da Educação afirma-se nas escolas, a do Ministério da Saúde nos hospitais, a da Agricultura nos campos e a do Ministério da Administração Estatal nas aldeias e sucos.”
- Reiterou que a prioridade política do IX Governo Constitucional é a construção e reabilitação de salas de aula em todo o território nacional.
Após a reunião com o corpo docente, o membro do Governo participou num almoço de confraternização e realizou uma visita guiada às salas de aula para verificação da instalação dos projetores e da sala multimédia. A comitiva prosseguiu depois viagem rumo à escola de Leusari, antes do regresso a Díli.

Versaun Tetum
Sekretáriu d’Estadu TEKVOK Vizita ESG NKS Lospalos
JPD-ESG NKS Lospalos (Sexta-feira, 7 de Agostu de 2026) – Secretáriu d’Estadu Ensinu Secundáriu Geral no TÉCVOC, Sr. Domingos Lemos Pires, halao nia vizita dahuluk mai iha ESG NKS Lospalos hodi haree direta situasaun no kondisaun reál iha base, no rona direita preokupasaun husi mestri no estudantes sira.
Iha simu bainaka, Sekretáriu d’Estadu expressa nia laran ksolok no agradese ba simu-bainaka ne’ebé prepara husi estudantes no mestri sira ho dansas tradisionál (tebe-dai). Iha biban ne’e, nia hato’o lia-menon badak katak uluk nia sei asumi kargu nuda’ar Diretor ESG NKS Ermera, nia mai tiha ona iha eskola ne’e hodi halo estudu komparativu. Maibé agora nia fila hikas mai nu’udar Sekretáriu d’Estadu ne’ebé kaer responsabilidade ba Ensinu Secundáriu Geral no Tékniku Vokasionál. Nia enkoraja estudantes sira atu estuda no hatudu respeitu ba mestri no inan-aman sira.
Iha parte seluk, Diretor Eskola hato’o bem-vindu ba S.E. ho nia komitiva, hodi apresia sira-nia prezença atu rona no haree direta preokupasaun husi mestri no alunu sira.
Preokupasaun ne’ebé Hato’o husi Mestri Sira:
- Paulino dos Santos: Hato’o kestaun kona-ba mestri Bolsa Kandidatura (BK) sira ne’ebé Governu fahe ka aloka ba fatin dook, kria distánsia entre feen no la’en, tanba de’it tenke hanorin iha eskola sira.
- Grilo Fernandes: Ko’alia kona-ba kestaun dezempeñu mestri sira nian ne’ebé “Muito Bom”, maibé saláriu seidauk sa’e ka laiha mudansa. Nia moos hato’o kestaun laiha rezidénsia ba mestri sira no diferensa entre eskola privadu ho públiku.
- Francisco: Hato’o kona-ba prosesu teste ba Funsaun Públika, liuliu ba matéria ezata sira (matemátika, fízika, kímika), hodi husu atu aumenta tan oras teste nian.
- Jorge Valensa (TECVOC 2): Ko’alia kona-ba matéria aprendizajen Tetum no Bahasa Indonesia. Nia sujere mestri área espesífiku balun ne’ebé muda tiha ba Ensino Básico (EB) ka Pré-Eskolar bele fila fali mai ESTV. Nia moos preokupa tanba laiha livru espesifiku ba Tetum (ne’ebé halo hanorin la uniformizadu), nune’e halo alunu barak la pasa, no matéria Bahasa Indonesia ne’ebé la relevante tanba konteúdu ne’e ba ensinu non-formal, la’ós formal.
Resposta husi Sekretáriu d’Estadu:
- Situasaun Mudansa: Nia salienta katak situasaun uluk no agora diferente no labele uza tan sentimentu “tiada rotan akar pun jadi” (laiha rota, abut moos bele).
- Kestaun Saláriu no Dezempeñu: Ba dezempeñu “Muito Bom” maibé saláriu la sa’e, nia promete sei buka-tuir iha Rekursu Umanu Nasionál hodi hatene nia razaun no buka nia solusaun.
- Orsamentu no Dívida: Nia explika katak uluk orsamentu tokon $4 USD minus tanba Governu selu dívida husi Governu anterior nian hodi selu mestri sira ne’ebé kaer kargu, hanesan Diretor Eskola.
- Resultadu Exame Nasionál: Nia klarifika katak alunu sira la pasa la’ós tanba kestaun lian Tetum tama iha exame nasionál, maibé tanba valór husi matéria seluk (hanesan hetan valór 4 no 5) ne’ebé hamonu sira-nia media.
- Mestri BK sira: Internalmente, mestri BK sira bele halo troka malun. Kona-ba sira ne’ebé muda ba hanorin pré-eskolar, ne’e tanba sira rasik mak hili no tuir teste iha área ne’ebá hodi tama ba funsionáriu públiku.
- Kualidade Eskola: Eskola CAFE no ESG Públiku sira hotu hanesan tanba ne’e eskola Timor nian, malai Portugal sira mai ajuda deit ita. Resultadu hatudu katak iha tinan kotuk eskola iha munisípiu/foho sira hetan valór di’ak liu fali eskola sira iha kapitál Dili.
Agenda Vizita iha Munisípiu Lautém:
Sekretáriu d’Estadu nia vizita iha Munisípiu Lautém abranje eskola sira hanesan: ESTV No. 1, ESTV No. 2 Lospalos, ESG LAT Lospalos, no ESG NKS Lospalos.
Iha vizita ne’e, nia hato’o pontus importante balun:
- Mai haree situasaun no kondisaun mestri BK (Bolu Kandidatura) sira nian.
- Esplica katak Investimentu halo tuir kbiit ne’ebé iha, hanesan apoiu eskola sira ho projector hodi fasilita prosesu hanorin.
- Preokupasaun hotu husi mestri sira anota tiha ona hodi lori ba Dili no buka dalan atu resolva.
- Husu mestri sira atu la halo presaun psikolójika ba nia-an rasik, no la bele baku ka kuu alunu sira tanba ne’e la tuir regulamentu edukasaun tempu agora nian.
- Nia enfatiza: “Iha eskola mak iha Ministériu Edukasaun, iha moras mak iha Ospitál, iha agrikultura mak iha Ministériu Agrikultura, no iha aldeia/suku mak iha Ministériu Administrasaun Estatál.”
- Programa prioridade polítika Nono Governu nian mak harii no hadi’a salas de aula iha territóriu Timór laran tomak.
Membru Governu ne’e remata enkontru ho mestri sira, kontinua ho almosu hamutuk, no halo vizita ba salas de aula hodi haree direta instalasaun projector no sala multimédia. Hafoin ne’e, nia kontinua viajen hodi vizita eskola LEUSARI antes fila ba Dili.
Reportagem: Ekipa Media JPD (EdoSantos)
Leave a Reply